www.Ezdi.info

Quote:

Pêşgotina kitêbê

Xwandevanên hêja!

Min jî wek, neferekî civata ola Êzîdî dixwast netew û ola xwe nasbikim. Di vê babetê dîroka netewî û ola xwe de gelek pirsên min hebûn. Dilê min dixwast ez zanibim, ka ew mêr xasên Êzîdiyan, yên kû zordaran xwe ji wan didan paş, di Kurdistanê de xwediyên kîjan erdan bûn û ka ew çewa û ji kengî ve li ser erda xwe jiyan ne? Gelo ji ber çi neyarên netewa Kurdan hê jî dibêjin:"ji ber ko Êzîdî ji çand û ola xwe ya kurmancî re xwedî derdikevin, gereke ew zimanê di devên wan de bêye birîn!."

Ji bo ez karibim bersiva van pirsan bidim, min gelek pirtûk, lêkolîn û berhemên li ser vê olê xwandin.Vêga gihîştime vê baweriyê: Kesên ko ji dîroka Kurdistanê agehdarin, ew dizanin ko ola Êzîdiyan ola Kurda ye herî kevn e. Ji ber kû dijmin timê ji Kurdên Êzîdî tirsiyane û ji bo ko bikaribin Êzîdiyatiyê ji holê rakin, navbera wan û olên cînar da neyartiyê çêkin, ewan tiştên ne rast derheqa Êzîdiya de gotine:"Êzîdî ne kurdin, Êzîdî qûreşîne, Êzîdî ji hova bawerdikin, kitabên Êzîdiyan yên pîroz tûnin, kî neferekî Êzîdî bikuje, ew guhnê xwe yî di axret û îmanê de afo bike û ewê li dinya dinê here bihuştê û w.d." Ewan bi vî haweyî, bê hêjmar Êzîdî di Kurdistanê û di welatê xwe de bi xayîntî kuştin û qetilkirine. Çiqas ziyaret, paresgehên Êzîdiyan wêran bûn, gelek qewl û dûayên me hatine ji bîrkirin.

Wexta ez li dîrokê dirênim, dibînim ko babetê rewşa Êzîdiyan gelekî kevn û berfire ye. Hinek ji dîroknas, lêkolînvanên Kurd , Êzîdî û biyanî li ser rewşa jiyan û ola Êzîdiyan gelek tişt nivîsandine.Ez bawerim ko piraniyan wan nivîskar û lêkolînvanên ko li ser dîroka Êzîdiyatiyê berhem derxistine û diweşînin, bi xwe ne Êzîdî ne, berhemên wan ji aliyên ilmên Êzîdiyatiyê ve jî pir qels in. Ewan zaniyarên xwe ji ber devên şexsên menfêatçiyên gelên cînar, Kurdên Musilman û Êzîdiyên sade(normal) bi rişwetê standine. Weha gelek ji wan pirtûk û lêkolînên li ser rewşa Êzîdiyatiyê hatine nivîsandin, piraniyan wan wekî peymaneke ko di nava dû berên li dijî hevûdin û her yekê dixwaze hinek armancên xwe bi cî bîne, wisa ev berheman hatine nivîsandin.Heta îro jî hinek kesên ko ji xwe re dibêjin „ Ez rewşenbîr û niviskarim" ,bi teybetî li nava tevgera rizgarî xiwaza gelê Kurdistanê dene û ev na xwazin ola Êzîdî weke oleke serbixwe nasbikin. Ev kesan dîroka Êzîdiyatiyê şêlû didine xwanê.

Her kes jî dizane, di wan demên ko ferman li Êzîdiyan rabûne û Êzîdî koçber bûne, hingê rojname, radio û telîvîziyon tûnebun. Xwandin û nivîsandin ji Êzîdiyan re kiribune guneh. Piraniyan wan buyer û fermanên bi serê Êzîdiyan hatine, bi gotin û stranên dengbêjan di nava gelde hatine xweyakirin. Lê gelek serpêkhatên Ezîdiyan hene, ko hêjî tû kes nizane, ka ev buyer ji bo çê qewîmîne, sedemên van buyeran çi bûye, gelek caran ew ne bi rastî hatine diyarkirin û şîrove kirin. Bi hezaran tiştên me yên baş, di singên dengbêj û kalemêrên me de bin êrd bûne û em hew dikarin îro wan buyeran derxînin.

Ez naxwazim zêde li ser kevnbuna dîroka kurdên Êzîdî û hemû heremên ew tê de hene bisekinim. Ezê li gorî zanebûn, hiş û taqeta xwe kû Xwedê û Tawisî-Melek daye min, bi taybetî li ser rewşa Êzîdiyên bakurê Kurdistanê, kû piraniya wan vêga ne li ser axa bav û kalan dijin rawestim. Ez dibînim ko îro gelek ji eşîr û qewmiyetên me Êzîdiyan heliyan ne. Ez jixwe nikarim nav û hejmaran waqas eşîrên heliyane û eşîrên kû qulibîne tesbît bikim. Ez dikarim bi alîkariya hinek camêr û dengbêjan, navên hinek Gund, Êl, eşîr û Qebîlên Êzîdiyan ko hetanî van salên dawiyê mane tesbît bikim û diyar bikim, ka wexta Êzîdî li wellatê xwe bûn , ew li kîdera Êzîdîxanê de diman? Berî dema ko ew derkevine Şaristana, ka ew çend eşîr bûne?, Xwedanên wan kîbu? Ka nandarên Êzîdiyan yên hingê û hetanî îro kîne? Çend eşîrên wan îro hêja li xerîbiyan dijîn? û w.d.??. Êzê çend helbestên ko min li ser rewşa me nivîsandine jî pêşkêşî zanistiya xwandevanên hêja bikim.

Her weha hêvîdarim ko hinek ji dîroknas û lêkolînerên dîrokê, dê karibin ji vê xebata min fêdebikin û evê bibe handanek ji wan re, kû karibin hê zaniyarên zêde li ser wan babetên destê min ne gehîştiye û ew pê zanîbin kombikin û bi weşînin. Dîsa ezê gelekî dilxweşbim gava ko ewê ji vaqas buyerên buyî, wekî çewa V.O.Klyûçewskî gotiye:"Em gereke demên derbazbûyî fêr bibin, ne ji bo wê ko ew îdî derbaz bûne, lê herwaha bona wê, ko ew dema derbazbûyî nikaribûye paşmayînên xwe bide paqijkirinê.(12)" bikin.

Ez dixwazim livirê cardinê ji wan camêrên, ko navên wan di dawiya kitêbê de hatine rêzkirin û bi taybetî Nivîskarê Êzîdî Eskerê Boyik, Mamoste Pîr Xidir Suleyman û Ali Tuku pir spasbikim.

Kemal Tolan

Rewşa Êzîdiyan di dema Împaratoriya Osmaniyê de

Dîroka Êzîdiyan, diyar dike kû me di demên berî Xaçperezî û Musilmaniyê de jî, di gelek wextan û li gelek heremên Kurdistanê de, bi qehremanî Kurdiyatî û Êzîdiyatiya xwe parastine. Dil dixwaze bi zanibe, ka ji ber çê weha neyarên Êzîdiyatiyê di her wextî de Êzîdî, Musilman û Olên dinê bere hevûdin dane? Belê, taqeta min bitenê nagîje bersiva vê pirsê ,lê ez dikarim niha hinek pelên dîrokê, bi taybetî yên dema Împaratorên Osmaniyan hatine Kurdistan talan kirine û heta vêga, ka dîroka berxwedan û helandinan Êzîdiyan di Kurdistanê de çewa hatine diyarkirin? Bi gelekî kurtayî ji xwandevanan re bidime ber hevûdinê.

Di dema kû Osmanî hatine (1300-1920) bi şûrê zorê Kurdistan dagir kirine, ewan hingê bêtifaqî û neyartî xistine nava gelên li Kurdistanê. Di wê demê de gelek netew di bin destên dewleta Osmaniyan de hebûne. Hingê gelek ji wan netewan dikaribûne di heremên xwe de, carnan berpirsyariya xwe ye serbuxwe jî bikin. Lê, çi gava Êzîdiyan di nava vê Împaratoriyê de, li ber xwe dabe, ew ji aliyên netewên nexêrxwaz ve bi her hawayî ve hatine perçiqandin.

Hîna di wê demê de, Osmaniyan bi zanistî hinek heremên Kurdistanê dane destên hinek begên kurdên Musilman. Ewan Begên olperest û nezan jî gelek caran kurdên Êzîdî qetilkirine. Koçberbûn û talankirina êzîdiyan hîna di demên kevn de û zêde jî, di wexta barbarên Moxullan (tirkên Mongolîstanê di sala 1252 an) de berdewam kiriye. Ji ber van şerên berxwedanên Êzîdiyan yên netewî, Êzîdî dîsa di dema Sultan Murat II (1421-1451) û Êdrîsî Bitlîsî de jî, koçeberî gelek ciyan bune."Êdrîs Bîtlîsî (di sala 1514 ), Kurdên ji herema Hekkarî û Botan radike dibe li ciyên wexta Tîmûr (tirkê Mongolîstanê) têre derbas bûne û vale hîştibûn,li herema Erzuromê heta Erîvanê bicî dike. Ev herema heta dema şerê Tirk û Rûsan sala 1828-1829 nayê guhartin.(6:17-18)„

Piştî demeke ne dirêj, Êzîdî li koçberiyê jî li ber xwe didin û ji ber van berxwedanan „Kanûnî Siltan Sileyman di sala 1535 de Erbîl û mintîqên Soran bi destê Mîrê Êzîdîxanê Mîr Huseyîn Begê Dasinî ve berdide.(13:305)„

Wekî ko di dîrok û Lêkolînan de xwanê dike, berî desthiletdarên Ewrûpan bên bikevine nava karên Împaratoriya Osmaniyê û heta ji wan re ne bûne alîkar, Êzîdiyan gelek heremên Kurdistanê de, bi qweta xwe xwe parastine. Weke nimûne:gava mirov baş li „ Defterên Dîroka Osmaniyan yên ko di salên 1539 an de hatine nivîsandin 29:207-209 „ û li „Şerefnama -Şerfxanê Bedlêsê çav.4."ku ew jî 420 salan berî vêga hatiye nivîsandin birêne, xweya ye ewan jî hingê xêra Êzîdiyan ne xwastine, lê di cîna de mecbûr bune bahsa hinek qwet û eşîrên Êzîdiyên hingê serbixwe dikin. Birêne li rûpel:23-27.

Dema dewlta Osmanî bi alîkariya hinek begên Kurdên paşwerû û şêwirdarin Ewrûpayiyan Kurdistan cara yekemîn bi peymana Qesra Şêrîn (di sala 1639de) perçekirin, hingê Êzîdî li dijî vê perçekirina Kurdistanê derketine. Heta ji bo kû Êzîdî bi her hawayi ve, nekevine bin destê Osmaniyan, ewan bi kurdên Musilman, Ermenî û Sûryanî re peyman çêkirine. Li ser wan berjiwendiyên Êzîdiya, yên bi gelên Ermenî û Sûryanî re, Hovanan Piskopos di namên xwe yî di sala 1763 de weha nivîsandiye :„ Osmaniyan ne weke berî sed salî ne.Gava ew îro bikevine herbekê, ewê sedî sed têkherin, ji xeynî viya jî, êdî kontrola bajarên wan ne dibin destê wan dane, evê bi rehetî werine zebtkirin........di nava 6 rojan de 40.000 hezar leşkerên çekdar wê tevlî we bibin. Sûriyanî û Kurdên Êzîdî jî ji bo tevlî me bibin, ye amadene. (5:53)„

Gava di salên nêzîkî 1638 de xelqên Êzîdî û Ermenî bi berxwedanên xwe yên li dijî Osmaniyan bi ser neketin û ne gihîştine armancên xwe, êdî zilm û zora dewleta Osmanî û Musilmana li ser wan zêdetir dibe. Garo Sasuni li ser van zordaran weha dibêje:" Ji vê demê şûn de kurdên Êzîdî kû li heremên Musul, Siirt û Sancar (Şengal k.t.) ê diman ketine bin rejîma Osmaniyan. Berê kurdên ko ji Êzîdiyatiyê bawer dikirin gelek bûne, heta hemû beglerê Cizîrê bi xwe jî, ji vê Olê bûne. Ji ber van buyeran, gelek ji wana qulibîne ser ola Sûniyan. Ji vê demê şûn de dijminatiya di nava kurdên Musilman û Êzîdî xerabtir buye.(5:29)„

Li ser fikra ko „hemû beglerê Cizîrê bi xwe jî, Êzîdî bûne" dîsa Şerefxanê Bedlêsê di Şerefname de weha nivîsiye :" Di destpêkê de kesên vê xanedana han ên xwedî paye, li ser rêça Dînê Êzîdîtî yê anjî „Melekê ne baş" dimeşiyan (4:156) „